نظرت چیه ؟

مرکز هم فکری و انتقال تجربه

همین الان ثبت نام کن و از ما باش

ثبت نام

توجه : وارد کردن هر دو گزینه ایمیل و موبایل اجباری نیست فقط یک مورد کافی است.

پرسشنامه

کد امنیتی

تغییر

یاد آوری کردن کلمه عبور

چنانچه رمز عبور خود را فراموش کرده اید ایمیل خود را وارد کنید تا اطلاعات حساب کاربری برای شما ارسال شود.

یاد آوری کلمه عبور به وسیله موبایل

یاد آوری کلمه عبور به وسیله ایمیل

طراحی مدلی برای ارزیابی و اولویت بندی پیمانکاران با استفاده از تحلیل سلسله مراتبی فازی و تابع زیان تاگوچی

طراحی مدلی برای ارزیابی و اولویت بندی پیمانکاران با استفاده از تحلیل سلسله مراتبی فازی [1]و  تابع زیان تاگوچی

 

(مورد مطالعه : شرکت توزیع برق استان فارس)

 

چکیده

در دو دهه‌ي گذشته، خصوصي­سازي از مهم­ترين عناصر اصلاح ساختاري بوده است و یکی از لازمه­های آن واگذاری بخش­هایی از فعالیت­های سازمان به پیمانکاران می­باشد. در این راستا برای حصول نتیجه مناسب از این واگذاری­ها ارزیابی و رتبه بندی و به تبع آن مدیریت پیمانکاران ضرورت می­یابد. این مقاله با هدف ارزیابی و اولویت­بندی پیمانکاران شرکت توزیع برق استان فارس انجام شده است. طبیعت چنین تصمیم گیری هایی معمولاً پیچیده می باشد و اساسا یک مسئله تصمیم­گیری چند معیاره است که شامل معیارهای کمی و کیفی می باشد. اگر عملکرد پیمانکاران که با کیفت انجام نشود موجب خسران می­شود، به عبارت دیگر پیمانکاری عملکرد بهتری دارد که زیان کمتری را بر شرکت تحمیل کند. برای تعیین میزان زیان ناشی از اقدامات پیمانکاران می­توان از تابع زیان تاگوچی استفاده کرد. در این مقاله با ترکیب مدل­های تصمیم گیری چند معیاره در فضای فازی و ترکیب آن با مدل تابع زیان تاگوچی مدلی جهت ارزیابی و اولویت بندی پیمانکاران ارائه می­شود. این روش یک رتبهبندی کامل برای رتبه­بندی تأمینکنندگان بر اساس عملکرد آنها ارائه میکند. ورودی این مدل داده­های مربوط به 20 پیمانکار در ۲۴ معیارهای انتخابی  و خروجی این مدل امتیاز نهایی زیان ناشی از کار با هر پیمانکار می باشد.

واژه های کلیدی: اولویت بندی پیمانکاران، تابع زیان تاگوچی، تحلیل سلسله مراتبی،  تئوری فازی

 

1-مقدمه

اداره یک سازمان نیازمند حل مسائل و عملیاتی نمودن طرح های خود از طریق برنامه ریزی و اتخاذ تصمیمات، سازماندهی و به کار گیری ترکیب قابل قبول و مطلوبی از نیروی انسانی و امکانات مادی است. در به کار گیری نیروهای برون سازمانی، پیمانکاران به عنوان جز لاینفک و بسیار مهم در فرایند اجرای پروژه ها مطرح می گردند(زارع مهرجردی و همکاران،32:1389). در دنیای متغیر امروزی سازمان ها نیاز دارند که قسمتی از فعالیت های خودشان را به منظور پاسخ سریع به نیازهای متغیرشان به پیمانکار واگذار کنند، شرکت ها و موسسه های زیادی برای واگذاری پروژه هایشان از پیمانکاران خارجی استفاده می کنند و گزینه های زیادی برای انتخاب پیمانکار دارند. بنابراین برای انتخاب باید از فرایندها و ابزاری استفاده کنند تا بتوانند با توجه به معیارهایشان بهترین گزینه را انتخاب کنند(جافری و شیرویه زاد،2:1391). فعالیت های تامین،  تدارکات و به طور کلی پشتیبانی، نقش مهمی در اجرای مناسب پروژه ها ایفا می نماید. از مهم ترین مزایای تقویت پشتیبانی برون سپاری می توان به کاهش هزینه ها، کاهش زمان اجرای پروژه و فراهم آوری امکان تمرکز بر فعالیت­های حساس و مرکزی در شرکت اصلی، بهبود خدمات و افزایش اثربخشی اشاره نمود(صادقی و همکاران،3:1388). با بررسی های به عمل آمده، علل بسیاری از شکست های پروژه ها به طور مستقیم و غیر مستقیم به پیمانکار مجری مربوط می شود. این مسئله لزوم دقت در ارزیابی پیمانکاران را نشان می دهد(دشتی و همکاران،1:1390).

ارزیابی پیمانکاران برای پروژه ها، هم از لحاظ زمان و هزینه پروژه و هم از لحاظ کیفیت بدست آمده از اجرای پروژه، تصمیمی مهم و حائز اهمیت است(آهاری و نیاکی[2]،274:2014).  با توجه به تعدد شاخص ها و اینکه بسیاری از معیارها، کیفی می باشد روش های تصمیم گیری چندشاخصه و تئوری مجموعه های فازی به عنوان ابزاری مناسب برای ارزیابی پیمانکاران می تواند مورد استفاده قرار گیرد(گلبهارزاده و همکاران،1:1392).

تدوین فرایند ارزیابی و رتبه بندی پیمانکاران باید زمینه هدایت آن ها به سمت بهبود مستمر عملکرد، افزایش کیفیت فعالیت های آنان و در نهایت رشد آنان باشد.  در مقاله حاضر، برای ارزیابی پیمانکاران شرکت توزیع برق استان فارس، از  ترکیب FAHP و تابع زیان تاگوچی استفاده شده است. اگر عملکرد پیمانکاران که با کیفت انجام نشود موجب خسران می­شود، به عبارت دیگر پیمانکاری عملکرد بهتری دارد که زیان کمتری را بر شرکت تحمیل کند. برای تعیین میزان زیان ناشی از اقدامات پیمانکاران می­توان از تابع زیان تاگوچی استفاده کرد. در این مقاله با ترکیب مدل­های تصمیم گیری چند معیاره در فضای فازی و ترکیب آن با مدل تابع زیان تاگوچی مدلی جهت ارزیابی و اولویت بندی پیمانکاران ارائه می­شود. این روش یک رتبهبندی کامل برای رتبه­بندی تأمینکنندگان بر اساس عملکرد آنها ارائه میکند.

در ادامه، مقاله بدین صورت سازمان یافته است: ابتدا مبانی نظری و پیشینه تحقیق بحث میشود،. بخش 3 روش شناسی و مدل تحقیق را مطرح می کند. بخش4 تحلیل داده ها و یافته های پژوهش را ارائه می کند و در نهایت بخش 5 نتیجه گیری است.

 

2-مبانی نظری و پیشینه پژوهش

2-۱- متدولوژی های ارزیابی و رتبه بندی پیمانکاران

اغلب نتایج پروژه ها با فاکتورهایی هم چون هزینه، کیفیت، زمان انجام و ... ، سنجیده می شوند. برای مالکان پروژه مسأله اصلی انجام پروژه به بهترین شکل ممکن و رسیدن به اهداف آن است. با توجه به این که به این که در انجام هر پروژه ای پیمانکار انتخاب شده و توانایی های وی بیشترین تأثیر را بر روی خروجی های حاصل از آن پروژه دارد بنابراین اولین سؤالی که ممکن است برای مالکان پروژه مطرح شود این است که: کدام پیمانکاران بهترین است؟ واضح و روشن است که انتخاب بهترین پیمانکاران نیازمند یک روش و متدولوژی مشخص، معیارهای دقیق و تعریف شده، افراد با تجربه و ... است. شواهد زیادی وجود دارد که نشان می دهد ارزیابی نتایج حاصله از انجام یک پروژه، خیلی فراتر از مواردی مثل کیفیت، هزینه و یا انجام پروژه است.درحال حاضر روش های متعددی برای مسأله ی انتخاب یک پیمانکاران داوطلب برای انجام پروژه وجود دارد که با توجه به نوع مسأله و موقعیت های مختلف مورد استفاده قرار می گیردند.

برای آشنایی بیشتر با متدلوژی ها و روش هایی که در گذشته و یا در حال حاضر به صورت بالفعل ویا بالقوه در مسأله ی ارزیابی و پیمانکاران مورداستفاده قرار گرفته و یا می گیرند، مروری خواهیم داشت بر چندین دسته از این متدولوژی ها.

متدولوژی و روش های مورد استفاده در مسأله ی ارزیابی پیمانکاران را می توان به صورت زیر دسته بندی نمود:

از روش­های فوق در این مقاله از متدولوژی تحلیل چند شاخصه(MAA) استفاده می­شود. با توجه اینکه تحلیل ها با فضای کلامی خبرگان روبروست تئوری فازی (  FST) نیز بکارگرفته میشود. علاوه بر این برای تحلیل دقیقتر و رتبه بندی کامل پیمانکاران از تابع زیان تاگوچی نیز استفاده می گردد. مفهوم تابع زیان تاگوچی در ادامه تشریح میشود.. 

2-۲-  تابع زیان تاگوچی

به منظور رقابت موفقیت­آمیز در بازار جهانی، توانایی سازمان­ها در تولید محصولات متنوع، با کیفیت و ارزان قیمت که کاملاً نیازهای مشتریان رو برآورده سازد، الزامی­ست. پیشروان صنعتی فردا شرکت­هایی خواهند بود که در رویه توسعه فناوری و طراحی محصولات­شان نغییرات بنیادینی ایجاد کنند.

براساس ديدگاه تاگوچي ، مهم­ترين شاخص كيفيت يك محصول ساخته شده عبارتست از كل زياني كه توسط آن محصول از هنگام ارسال آن به جامعه وارد مي­گردد.  بديهي است مطابق اين تعريف، زيان كمتر معادل با مطلوبيت بيشتر است. عدم انطباق مشخصات محصول با الزامات مشتري، عدم كارايي ايده­ال، آسيب ها و خسارات جانبي ناشي از محصول، همگي از جمله زيان­هايي مي باشند كه به واسطه عدم كيفيت محصول به جامعه تحميل مي­شوند و اين صرفنظر از خساراتي است كه به خود توليد كننده به دليل هزينه تعويض يا اصلاح محصولات داراي نقص وارد مي­گردد. از دیدگاه تاگوچی برای اجرای هر نوع بهبود در فرایند بایستی بر مرحله طراحی تمرکز نمود چنانچه كیفيت در طراحي محصول گنجانده شود، نوسانات توليد در مشخصه­هاي كيفي اثر چنداني نخواهند داشت و يكنواختي كارايي و قابليت اطمينان كه يكي از معيارهاي مهم در كيفيت است، حاصل مي شود (جعفری نصر و مهدیارفر، 1381).

2-۳- پیشینه پژوهش

نهانوندی و نوروزی (1390) در مقاله ای تحت عنوان "ارزیابی پیمانکاران با کمک روش های چند معیاره فازی دارای روابط مستقل و وابسته" به رتبه بندی اولیه پیمانکاران حوزه خدمات مسافری ریلی بر مبنای عملکرد گذشته ایشان پرداختند و تاثیر روابط درونی بین زیرمعیارها را در این رتبه بندی بررسی کردند. این تحقیق اولین نمونه از رتبه بندی با معیارهای وابسته در ایران بوده و نیز برای اولین بار از ترکیب دو تکنیک AHP گروهی و انتگرال فازی برای رتبه بندی استفاده کردند. از AHP گروهی برای وزن دهی اولیه معیارها، از مدل سازی ساختاری توصیفی برای بیان ارتباط بین زیرمعیارها و از انتگرال فازی برای بیان عملکرد ترکیبی زیرمعیارها استفاده کردند. نتایج این تحقیق، تاثیر تغییرات معیارهای وابسته بر یکدیگر  و بر عملکرد کلی هر شرکت را روشن ساخته است. مقایسه نتایج حاصل اطلاعات بسیار ارزشمندی به شرکت ها در خصوص نحوه بهبود عملکرد در هر زیرمعیار، به گونه ای که بیشترین تاثیر را در عملکرد نهایی داشته باشد، ارائه می دهد.

مختار و نصیری (1391) در مقاله ای تحت عنوان "تحلیل نقاط قوت و ضعف متدولوژی های ارزیابی و رتبه بندی پیمانکاران پروژه در دهه ی گذشته" با بررسی روش ها و مدل های مختلف ارزیابی و رتبه بندی پیمانکاران، که توسط نویسندگان و پژوهشگران مختلف در دهه گذشته پیشنهاد گردیده است، چالش های موجود در این مساله را شناسایی، دسته بندی و تحلیل کردند. با وجود گستردگی و تنوع روش های پیشنهادی، همچنان مشکلات بسیاری بر سر راه مساله ارزیابی و انتخاب پیمانکاران وجود دارد. در بسیاری از موارد مشکلاتی همچون ریسک های ذاتی موجود در قضاوت های ذهنی تصمیم گیرندگان، عدم قطعیت داده های پیمانکاران، رابطه غیر خطی میان ویژگی های پیمانکاران و معیارهای ارزیابی، مفاهیم پیچیده ریاضی و.... کاربرد برخی مدل های پیشنهادی را ناممکن می سازد در حالیکه روش ارزیابی و رتبه بندی پیمانکاران به دلیل نقش مهمی که در موفقیت پروژه ها دارد، نیازمند روش جامعی است که علاوه بر امکان انتخاب بهترین پیمانکار در پروژه مورد نظر، قابلیت کاربرد آسان و صرف هزینه پیاده سازی کم را به همرا داشته باشد.

باغبان و همکاران (1391) در مقاله ای تحت عنوان "ارزیابی و رتبه بندی پیمانکاران و ارتقا پیمانکاران ناکارا با رویکرد تحلیل پوششی داده های خاکستری" کارایی نسبی پیمانکاران را با استفاده از تحلیل پوششی داده های خاکستری محاسبه کردند. داده های خام مورد نیاز جهت مدلسازی را از بررسی اسناد و مدارک سال 1388 گروه مپنا گردآوری کردند و در قالب مدل تحلیل پوششی داده های خاکستری حل کردند. با مشخص شدن جواب مدل اولیه تعدادی از پیمانکاران که دارای کارایی نسبی صد در صد بودند انتخاب شدند، پس از مشخص شدن پیمانکاران کارا، با استفاده از الگوریتمی رتبه بندی کامل عملکرد پیمانکاران کارا انجام گردید و در نهایت راهکارهای مناسب برای بالا بردن کارایی پیمانکاران کارا ارائه دادند.

ساین و تیانگ[3](2005) در مقاله ای تحت عنوان "چارچوب تصمیم گیری فازی برای انتخاب پیمانکاران" مدلی ارائه دادند که انواع مختلف معیارها را در نظر می گیرد و همچنین زیر معیارها را مشخص می کند. آن ها از متغیرهای کلامی بر پایه تئوری اعداد فازی استفاده کردند که به تصمیم گیرندگان امکان ارزیابی ویژگی های پیمانکاران را می دهد. همچنین تصمیم گیرندگان از متغیرهای کلامی هم برای معیارها و هم برای درجه رضایت خود از پیمانکاران استفاده می کنند.

3- روش شناسی و مدل پژوهش

اين پژوهش از نظر هدف، تحقيقي كاربردي است. در بخش ادبيات تحقيق براي جمع­آوري مطالب از روش كتابخانه­اي و در بخش تعيين وزن معيارها از خبرگان نظرسنجي شده است كه از اين حيث از روش ميداني و پرسش­نامه استفاده شده است. شکل 1 فرایند کلی تحقیق را نشان می دهد. با توجه به مطالعات پیشین در زمینه ارزیابی پیمانکاران معیارها، انتخاب می­شوند. برای وزن دهی به این معیارها از  AHP   فازی استفاده شده است . برای ارزیابی نهایی، امتیاز زیان توسط تابع تاگوچی محاسبه میگردد.

 

 

 

4- یافته های پژوهش

4- 1- تعیین معیارهای ارزیابی پیمانکاران

با مطالعه­ی پیشینه­ی تحقیق، مجموعه­ی جامعی از معیارهای ارزیابی پیمانکاران که کاربرد بیشتری داشته­اند، بدست آمد، که به شرح جدول 2می­باشد.

4-2- وزن دهی به معیارها با استفاده از تحلیل سلسله مراتب فازی  

همانگونه که عنوان شد برای تعیین اوزان معیارها و زیر معیارها از تحلیل سلسله مراتبی فازی استفاده شده است. پس از تکمیل 15 پرسشنامه توسط خبرگان و جمع­آوری داده­های مربوطه، با توجه به اینکه پرسشنامه به جهت سهولت، به صورت قطعی طراحی و تکمیل شده اند، پس از تبدیل اعداد مطلق به اعداد فازی مثلثی تلفیق نظرات دستیابی به یك نظر واحد مطابق جدول 3، نسبت به تجزیه و تحلیل نتایج حاصل از مقایسات زوجی معیارهای اصلی اقدام گردید.

با توجه به توضیحات مذکور در خصوص معیارهای اصلی، جهت وزن دهی و رتبه بندی زیر معیارها نیز پس از تبدیل اعداد مطلق به اعداد فازی مثلثی، نسبت به تلفیق نظرات و دستیابی به یك نظر واحد اقدام گردید و بر اساس روش تحلیل سلسله مراتبی فازی وزن دهی و رتبه بندی زیر معیارها نیز صورت گرفت که  وزن فازی معیارها و زیرمعیارها در جدول 3 نشان داده شده است.

4-3- ارزیابی و اولویت بندی پیمانکاران با استفاده از تابع زیان تاگوچی

برای استفاده از تابع زیان تاگوچی در رتبه بندی پیمانکاران باید مقدار مطلوب و حد آستانه برای هریک از زیرمعیارهامشخص گردد. مقدار مطلوب، مقداری است که اگر پیمانکاری در آن زیرمعیار، آن را کسب کند امتیاز زیان به آن زیرمعیار تعلق نمی گیرد. اگر زیرمعیار از نوع بیشتر بهتر باشد، هرچه عددی که آن پیمانکار در آن زیرمعیار دارد از مقدار مطلوب کمتر باشد، امتیاز زیان بیشتری کسب می­کند. همچنین اگر زیرمعیار از نوع کمتر بهتر باشد هرچه عددی که آن پیمانکار در آن زیرمعیار دارد از مقدار مطلوب بیشتر باشد، امتیاز زیان بیشتری می­گیرد. حد آستانه مقداری است که شرکت به ازای مقدار مشخصی انحراف از مقدار مطلوب مربوط به هر زیرمعیار از پیمانکاران می­پذیرد. در جدول 4 معیارهای تصمیم و همچنین مقدار مطلوب و حد آستانه آن ها مشاهده می­شود.

در این پژوهش سعی بر این است که پیمانکاران موجود ارزیابی گردند. داده های مربوط به پیمانکاران با کدهای A1تاA20 در معیارهای S1تا  S24 در جدول 5 مشاهده می­شود.

 

 

 

 

 

 

 

هریک از اعداد در جدول 5 نشان دهنده عملکرد پیمانکاران در معیار مربوطه بر اساس طیف زیر است.

جدول6- طیف عملکرد پیمانکاران

خیلی ضعیف

ضعیف

متوسط

خوب

خیلی خوب

1

2

3

4

5

 

 

برای محاسبه L(y) که همان امتیاز زیان است، ابتدا باید پارامتر K را بسته به نوع معیار از رابطه 15 یا 17بدست آورد. در این رابطه A0 میزان زیان می­باشد. باید متناسب با هر معیار، میزان زیان ناشی از عدم دستیابی به آن تعیین شود. برای اینکه یک همگونی بین معیارها ایجاد شود، حداکثر میزان زیان برابر با 100 ( به عنوان 100 در صد) در نظر گرفته می­شود. دلتا تفاضل مقدار مطلوب از حد آستانه می باشد.

 

برای معیارهای از نوع بیشتر بهتر، K به طریق زیر محاسبه می گردد:

برای مثال مقدار K برای معیار داشتن تجهيزات و ماشين آلات (از نوع بیشتر بهتر )برابر است با:

برای مثال مقدار K برای معیار تعداد حوادث و اتفاقات در پروژه های گذشته (از نوع کمتر بهتر) برابر است با:

پس از محاسبه K، بسته به نوع معیار با استفاده از رابطه های 14 یا 16، امتیاز زیان هر معیار  برای هر پیمانکار بدست می­آید.

برای مثال مقدار زیان مربوط به داشتن تجهيزات و ماشين آلات پیمانکار اول برابر است با:

زیان مربوط به تعداد حوادث و اتفاقات در پروژه های گذشته پیمانکار اول برابر است با:

این روند برای تمام معیارهای همه پیمانکاران انجام پذیرفته و امتیاز زیان هر پیمانکاربرای همه معیارها محاسبه می گردد. در آخرین گام برای رسیدن به امتیاز نهایی زیان، طبق رابطه 18 وزن­های بدست آمده برای هر معیار را در مقدار زیان آن معیار ضرب کرده و مجموع زیان­ها برای هر پیمانکار بدست می­آید. به این ترتیب امتیاز نهایی زیان برای 20 پیمانکار محاسبه می­شود. در بین گزینه­ها، پیمانکاری که کمترین مقدار را به خود اختصاص داده باشد، از نظر رتبه­بندی در بالاترین جایگاه قرار دارد. جدول 7 زیان پیمانکاران در معیارها و جدول 8 امتیاز نهایی زیان پیمانکاران و رتبه­بندی آن­ها را نشان می­دهدهمانگونه که مشاهده می­شود پیمانکار 5  بهترین پیمانکار  با زیان 29.20 و سپس پیمانکار 19 با زیان 30.04 می­باشد و  پیمانکار 3 با زیان  98.15نامناسب­ترین پیمانکار  می­باشد.

5- نتیجه گیری

برای ارزیابی پیمانکاران به دو موضوع مهم باید توجه داشت. هم به معیارهایی متنوع با وزن­های مختلف باید مورد توجه قرار گیرد و هم پیمانکاران به گونه­ای ارزیابی می­شوند که انحراف با ایده­ال­های سازمان مشخص شود. تاگوچی مدلی برای تعیین میزان انحراف از ایده­ال طراحی کرده است. طبق نظر تاگوچی، انحراف و زیان وارده را می‌توان با استفاده از یک تابع درجه دوم محاسبه کرد. در این مقاله یک نظام ارزیابی و اولویت بندی پیمانکاران  از ترکیب مدل تحلیل سلسله مراتبی فازی و تابع زیان تاگوچی ارائه شد. عنوان شد که چگونه با استفاده از این مدل و مذکور می­توان عملکرد پیمانکاران را اندازه گرفت. در صورتی که سازمان بخواهد با پیمانکاران رابطه بلندت برقرار کند می بایست بتواند عملکرد واقعی آنها را ارزیابی نماید و پیمانکاری انتخاب نماید که زیان کمتری را به شرکت تحمیل می­کند.

 

 

[1] Fuzzy analytic hirerarchy

[2]  Ahari and Niaki

[3]  Singh and Tiong


نظر دهی

برای نظر دهی باید وارد سایت شوید. با تشکر